1. Giới thiệu

Vừa qua F Group đã tổ chức một buổi hội thảo dưới hình thức webinar với chủ đề các thể chế và sự phát triển: từ cơ sở lí thuyết đến ứng dụng tại Việt Nam (Institutions and growth: Theoratical foundations and practices in VietNam). Buổi hội thảo có sự tham gia trình bày của giáo sư Nicolai Wenzel và chuyên gia Đinh Tuấn Minh.

2. Nội dung phần trình bày của giáo sư Wenzel

Đầu tiên, giáo sư trình bày khái niệm về một mô hình kinh tế mạnh (robust) là mô hình có thể chịu và vượt qua được các phép thử khó khăn. Các thử thách này là các giả định ta dùng khi xét mỗi mô hình kinh tế. Nếu các thử thách này quá đơn giản thì bất cứ mô hình nào cũng có thể phù hợp và ta sẽ không thể biết đâu là mô hình tốt hơn. Chính vì vậy, để chọn ra mô hình kinh tế tốt nhất ta cần dung các thử thách khó khăn nhất. Ở đây, giáo sư sử dụng 2 thử thách để kiểm tra các mô hình là kiến thức (knowledge) và động lực (incentive).

Đương nhiên, nếu ta để các thử thách ở mức dễ, tức là giả định mọi người có toàn bộ thông tin về thị trường và động lực của họ là hoàn toàn tốt thì bất cứ mô hình nào cũng đều phù hợp. Một nhược điểm khác của các thử thách dễ này là nó đặt ra các hoàn cảnh phi thực tế. Với động lực, ta hiểu rằng mỗi người chúng ta có một mục tiêu khác nhau vì vậy động lực sẽ khác nhau. Không phải ai cũng sẽ hành động vì mọi người khác mà có thể chỉ vì bản thân họ và không phải ai cũng chỉ làm điều thiện. Do đó giả định mọi người toàn thiện và luôn hành động vì tập thể là giả định phi thực tế.

Với kiến thức, ta có thể nhận ra rằng không ai có thể nắm hết toàn bộ thông tin mà nó sẽ phân nhỏ cho từng người trong một xã hội. Vì vậy không tồn tại một kế hoạch tập trung có thể tính toán đầy nhằm đáp ứng nhu cầu của tất cả mọi người. Những nhu cầu này chỉ được đáp ứng tốt nhất khi cho phép mỗi người được sử dụng phần kiến thức của bản thân để lên kế hoạch cho chính họ. Hãy đến với ví dụ về quá trình sản xuất 1 chiếc bút chì mà nhà kinh tế Milton Friedman đã đưa ra. Chỉ riêng việc có được phần vỏ đã vô cùng phức tập. Cụ thể vỏ làm từ gỗ, rồi ta cần cưa để lấy gỗ, cần kim loại để tạo ra cưa,… Từ đó, ta thấy được tạo ra chiếc bút chì là sự kết hợp của rất nhiều loại kiến thức mà không một cá nhân nào nắm giữ hết do đó không thể lập kế hoạch toàn bộ.

Cuối cùng, giáo sư Wenzel trình bày về sự can thiệp của chính phủ do quan điểm rằng thị trường là không bền vững. Các can thiệp này không tồn tại đơn lẻ mà theo dạng chuỗi. Can thiệp này sẽ dẫn tới một can thiệp khác trong tương lai. Giáo sư đã giới thiệu qua các lí thuyết về chính phủ dựa theo mức độ can thiệp với điểm đầu là thuyết vô chính phủ và điểm cuối là khi chính phủ can thiệp toàn bộ sẽ trở thành chế độ độc tài. Bên cạnh đó, việc can thiệp của chính phủ sẽ tạo ra các nhóm lợi ích, những người tìm kiếm đặc quyền, đặc lợi dựa trên quyền lực.

3. Nội dung phần trình bày của chuyên gia Đinh Tuấn Minh

Chuyên gia Đinh Tuấn Minh đi sâu phân tích về đặc điểm của nghiệp chức (entrepreneurship) trong nền kinh tế tự do. Ông mô tả nên kinh tế ở dạng chưa cân bằng như một bức tranh khuyết các mảnh ghép. Do đó, nghiệp chức luôn có cơ hội để liên tục tham gia vào nền kinh tế để lấp các chỗ trống đó. Đôi khi việc tham gia của các nghiệp chức hiện tại sẽ tạo thêm không gian cho một số đến sau.

Tiếp đến, ông so sánh điều kiện của doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nhà nước mà cụ thể là Việt Nam. Các doanh nghiệp nhà nước được hưởng nhiều đặc quyền, đặc lợi như ưu đãi về đất, vốn, nguồn nhân lực, công nghệ và có thể là ưu đãi về đầu ra. Trong khi ở phía còn lại, các doanh nghiệp tư nhân phải tự lực mà hiếm khi có sự ưu đãi như vậy. Dù vậy, vẫn có nhưng doanh nghiệp tư nhân phát triển rất mạnh, thậm chí vượt qua các doanh nghiệp nhà nước.

Chuyên gia cho rằng, để có sự so sánh chính xác nhất về hiệu qua giữa hai định chế kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân ta cần để các doanh nghiệp đương đầu với các thử thách khó khăn nhất. Khi đó, định chế nào vượt qua được ta mới có thể kết luận định chế đó là mạnh. Có nghĩa, nhà nước cần dừng tạo ra các ưu tiên cho doanh nghiệp nhà nước, để các doanh nghiệp này tự mình cạnh tranh trên thị trường như các doanh nghiệp tư nhân đang làm.

4. Kết luận

Như vậy, để xác định đâu là một mô hình, thể chế vững mạnh ta cần đặt nó trong các điều kiện khó khăn nhất để so sánh. Từ đó, ta mới có những kết luận chính xác nhất.