Người dân bị thiệt

  Bảo vệ môi trường là hoạt động quan trọng để đảm bào tăng trưởng bền vững, đồng thời tạo ra môi trường sống lạnh mạnh cho người dân. Tuy nhiên tại Việt Nam, các hoạt động bảo vệ môi trường, nhất là tại các khu công nghiệp, nhà máy… chưa được coi trọng đúng mức.

Trong vụ việc tại nhà máy điện Vĩnh Tân kể trên, người dân hoàn toàn không thể kiểm tra, giám sát hoạt động xử lý chất thải từ nhà máy điện mà chỉ phát hiện được sự việc khi tình trạng ô nhiễm đã đạt đến mức báo động.

Mặc dù đã có những quy định về việc chủ đầu tư phải tham vấn đại diện cộng đồng dân cư nơi chịu tác động trực tiếp của dự án tại Nghị định 29/2011/NĐ-CP nhưng lại chưa quy định cụ thể về đại diện cộng đồng và cách thức lựa chọn đại diện. Vì vậy người dân bị ảnh hưởng không có cơ hội trực tiếp theo dõi, giám sát hay phản ánh những bất cập về ô nhiễm với chủ đầu tư của nhà máy. Hệ lụy của tình trạng này là khó đảm bảo đạt được sự đồng thuận giữa cộng đồng, nhà đầu tư và chính quyền về dự án. Đây là cũng là một trong những nguyên nhân của việc gia tăng các tranh chấp và xung đột môi trường trong thời gian qua.

Về phía nhà máy Vĩnh Tân, trong khi hệ thống vận chuyển và xử lý tro xỉ vẫn chưa được hoàn thành thì nhà máy vẫn đi vào hoạt động. Trên thực tế, nhà máy nhiệt điện Vĩnh Tân không phải trả thêm bất cứ một chi phí phát sinh nào trong quá trình gây ra ô nhiễm vừa qua. Điều này đã vi phạm nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả giá” khi xảy ra tình trạng ô nhiễm môi trường.

Những lỗ hổng trong giám sát

   Những vi phạm về việc gây ra ô nhiễm môi trường tại các khu công nghiệp, nhà máy tại Việt Nam không phải là chuyện hiếm gặp. Sở dĩ các doanh nghiệp có thể ngang nhiên vi phạm các cam kết về bảo vệ môi trường là do những thiếu sót trong kiểm tra và giám sát.

 Một mặt, người dân không đủ khả năng để theo dõi, cập nhập tình hình hoạt đông của doanh nghiệp. Từ đó dẫn đến tình trạng bất đối xứng thông tin giữa người dân và doanh nghiệp về tình hình thực hiện cam kết bảo vệ môi trường của doanh nghiệp. Mặt khác, chính quyền địa phương cũng không có sự thanh tra, giám sát khách quan cần thiết. Vì nhiều lý do, những tác động môi trường của những dự án trọng điểm tại địa phương có thể không được xem xét một cách đầy đủ, nhất là các dự án đầu tư tiềm ẩn rủi ro cao về môi trường như xây dựng thủy điện, cảng biển,  khai  thác  khoáng  sản,  sửa  chữa  tàu  biển, tái  chế  rác  thải,…

   Ở đây ta có thể thấy sự mất cân bằng trong quyền lực giữa người dân, chính quyền và doanh nghiệp. Trong khi chính quyền Vĩnh Tân thiếu trách nhiệm trong việc thanh tra, giám sát những cam kết trong bảo vệ môi trường, còn doanh nghiệp mặc sức khai thác tài nguyên chung, thì người dân không hề có một đại diện quyền lực nào. Bên cạnh việc thiếu những hành lang pháp lý cần thiết để người dân có thể thực sự tham dự vào việc kiểm tra, giám sát doanh nghiệp thì sự thiếu vắng của các tổ chức, hiệp hội bào vệ quyền lợi người dân cũng là một trong những lý do dẫn đến sự mất cân bằng này.

Niềm tin lung lay

    Không có cơ chế kiểm tra, giám sát và chế tài xử lý nghiêm minh khiến cho người dân mất niềm tin vào năng lực quản lý của chính quyền địa phương đối với hành vi làm ô nhiễm môi trường của doanh nghiệp. Hệ quả là hàng loạt hành động gây rối tự phát tại những khu vực dân sinh có môi trường bị xuống cấp.

      Ở trường hợp nhà máy nhiệt điện Vĩnh Tân, chúng ta thiếu hẳn một cơ chế phối hợp giữa ba bên là người dân, chính quyền và doanh nghiệp trong việc giải quyết những tranh chấp phát sinh. Phải đến khi sự việc đã ngoài tầm kiểm soát, xảy ra xô xát giữa chủ đầu tư và người dân thì chính quyền mới vào cuộc.

    Bản thân hành động phản ứng của người dân tại Vĩnh Tân cũng vi phạm nguyên tắc phối hợp, hợp tác trong giải quyết tranh chấp về môi trường. Theo đó, tranh chấp phải được giải quyết thông qua đối thoại giữa các bên liên quan, qua đó xác định trách nhiệm, quyền lợi và tìm tiếng nói chung để ngăn chặn hành vi gây ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên cách phản ứng của người dân thể hiện sự thiếu tin tưởng vào chính quyền và hệ thống thực thi pháp luật tại địa phương.

Giải pháp triệt để

   Phản ứng tự phát của người dân ở Vĩnh Tân không phải là hành động đúng đắn. Điều mà người dân cần hơn hết là một cách hành xử văn minh hơn, với tòa án làm trọng tài và đối thoại hòa bình thay cho bạo lực.

    Để giải quyết tận gốc vấn đề, điểm chính yếu là cần phải có sự  cân bằng trong cơ chế giám sát giữa các bên bao gồm nhà đầu tư, chính quyền, người dân và các tổ chức đoàn thể liên quan. Theo đó, người dân có thể tham gia kiểm tra, giám sát và khiếu kiện khi cần thiết thông qua đại diện của mình.

   Về mặt luật pháp, cần làm rõ những những quy định liên quan đến những phát sinh trong quá trình tranh chấp môi trường, trao quyền kiểm tra, thanh tra, giám sát nhiều hơn cho tác tổ chức đoàn thể đại diện cho tiếng nói của người dân. Chỉ khi người dân thực sự làm chủ được cuộc sống của mình, xã hội mới có thể tiến tới những cách hành xử văn minh hơn.