Cách đây hơn một năm, các ông bố bà mẹ tại Việt Nam lao đao vì giá sữa và thức ăn công thức dành cho trẻ em từ 0-6 tuổi tăng chóng mặt. Các cơ quan chức năng đã vào cuộc để tìm hiểu nguyên nhân cũng như đưa ra các giải pháp, như đưa 754 sản phẩm sữa dành cho trẻ em dưới 6 tuổi vào danh sách bình ổn giá.

Tại thời điểm đó, hầu hết các hãng sữa đều coi giá nguyên liệu chế biến sữa thế giới tăng là nguyên nhân chính khiến các hãng phải tăng giá sữa, nhất là khi Việt Nam phải nhập khẩu tới hơn 70% tổng sản phẩm sữa tiêu dùng (trong đó 50% là nguyên liệu sản xuất sữa và 20% là sữa thành phẩm). Đây được coi là một câu trả lời thuyết phục của doanh nghiệp cũng như của cơ quan quản lý đối với người tiêu dùng trong năm 2014.

Tuy nhiên, trong vòng sáu tháng trở lại đây, mặc dù giá nguyên liệu sữa trên thị trường thế giới giảm mạnh từ 12-20%, đặc biệt tại thị trường Úc, có những thời điểm giá sữa giảm tới 30-35%. Dù vậy, nghịch lý là giá sữa tại Việt Nam lại vẫn giữ nguyên, thậm chí một số sản phẩm còn có xu hướng tăng nhẹ từ 3.000-10.000 đồng/hộp.

Nghịch lý này khiến người tiêu dùng tại Việt Nam hoang mang, thậm chí nghi ngờ về tính minh bạch của thị trường sữa cũng như vai trò và chức năng của cơ quan quản lý giá.

Người tiêu dùng trông chờ một lời giải thích hợp lý từ phía cơ quan quản lý nhưng thực tế những gì họ nhận được lại là những lý giải đứng trên góc độ lợi ích của doanh nghiệp hơn là người tiêu dùng. Một loạt lý do giải thích cho việc giá sữa trong nước không giảm mà các nhà quản lý đưa ra, như mức lương tối thiểu tăng, giá điện tăng, tỷ giá tăng, mức trần chi phí khuyến mại bị dỡ bỏ chưa đủ thuyết phục.

Vì sao khi giá điện tăng, tỷ giá tăng thì ngay lập tức doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh sữa nói điều đó có tác động đến chi phí sản xuất của mình? Còn khi yếu tố đầu vào quan trọng và trực tiếp như giá sữa nguyên liệu giảm thì lại xem như không có tầm ảnh hưởng nào?

Đối với một thị trường độc quyền, cạnh tranh dựa trên sự khác biệt như ngành sữa, tăng cường hoạt động truyền thông cho người tiêu dùng cũng là một giải pháp quan trọng và hiệu quả thay vì kiểm soát giá cả.

Vì sao và bằng cách nào mà phản ứng chậm chạp này của doanh nghiệp vẫn được các cơ quan quản lý chấp nhận và coi đó như là một sự thật hiển nhiên trong khi Luật Giá đã quy định rõ là khi có biến động về giá, cơ quan quản lý nhà nước có quyền yêu cầu doanh nghiệp kê khai, giải thích?

Với những diễn biến đang diễn ra trên thị trường sữa, người tiêu dùng hoàn toàn có quyền nghi ngờ về hiệu quả của biện pháp bình ổn giá đang được thực hiện. Thay vì đóng vai trò kiểm soát và điều tiết giá theo thị trường thì dường như phương pháp này đang bị các doanh nghiệp lợi dụng như là một cái cớ để duy trì giá sữa theo hướng có lợi cho mình. Cơ quan quản lý giá thay vì là người chủ động điều tiết giá của các doanh nghiệp thì nay lại trở nên thụ động và bị các doanh nghiệp dẫn dắt dựa trên chính những quy định của cơ quan này.

Đã đến lúc Bộ Tài chính cần nhìn thẳng vào thực tế để bãi bỏ quy định bình ổn giá sữa, trả lại cho thị trường tự điều tiết.

Câu hỏi đặt ta là nếu biện pháp bình ổn giá không phù hợp với thực tế và cần được bãi bỏ thì đâu mới là các giải pháp hữu hiệu để giá sữa của Việt Nam điều chỉnh hợp lý theo hướng có lợi cho người tiêu dùng?

Một trong những cách tốt nhất mà cơ quan chức năng có thể làm để giảm giá sữa đó là giảm thuế nhập khẩu sữa bột nguyên liệu và các sản phẩm thành phẩm vì hiện tại rất nhiều sản phẩm làm từ sữa vẫn đang chịu mức thuế suất lên tới 20%.

Ngoài ra, đối với một thị trường độc quyền, cạnh tranh dựa trên sự khác biệt như ngành sữa, tăng cường hoạt động truyền thông cho người tiêu dùng cũng là một giải pháp quan trọng và hiệu quả thay vì kiểm soát giá cả.

Thông thường, người tiêu dùng, kể cả trẻ em, không nhất thiết phải sử dụng các loại sữa có công thức đặc biệt thường xuyên nếu không cần thiết phải bổ sung một số loại khoáng chất cụ thể. Thay vào đó, họ có thể lựa chọn các dòng sữa thông thường với giá cả phải chăng và phù hợp hơn với túi tiền nhưng vẫn đảm bảo đầy đủ dinh dưỡng để phát triển bình thường.

Tuy nhiên, do hoạt động truyền thông và tư vấn còn yếu nên hiện nay người tiêu dùng rất dễ dàng bị ảnh hưởng bởi hàng trăm, hàng ngàn quảng cáo sữa mỗi năm.

Bởi vậy, hoạt động truyền thông, tư vấn trong cộng đồng, đặc biệt với sự tham gia của Bộ Y tế và Hiệp hội Bảo vệ người người tiêu dùng, là rất quan trọng. Khi người tiêu dùng có được nhận thức đúng đắn về chức năng của các dòng sản phẩm sữa, họ sẽ không bị cuốn theo các quảng cáo và mua những sản phẩm sữa không thực sự cần thiết.

Như vậy, người tiêu dùng sẽ có thêm quyền lực trong việc lựa chọn các sản phẩm sữa trên thị trường. Từ đó, buộc các nhà sản xuất phải thay đổi thái độ và tập trung sản xuất, cung cấp các loại sản phẩm sữa thông dụng và phù hợp hơn với thị trường Việt Nam thay vì làm nhiễu loạn và khiến người tiêu dùng hoang mang như hiện giờ. Khi ấy, giá bán các sản phẩm sẽ cạnh tranh và mang lại lợi ích cho người tiêu dùng hơn.